Η διένεξη Τουρκίας-Ισραήλ στο μικροσκόπιο

Του Saban Kardas

Η επιδείνωση των σχέσεων Τουρκίας-Ισραήλ αποτελεί μία σημαντική εξέλιξη για την περιοχή της Μέσης Ανατολής. Και αυτό διότι εγείρει σημαντικά ερωτήματα σχετικά με το μελλοντικό καθεστώς ασφάλειας στην περιοχή. Το πλέον φλέγον ζήτημα της διμερούς φιλονικίας έγκειται στις απαιτήσεις που ήγειρε η τουρκική πλευρά αμέσως μετά την αιματηρή επίθεση των Ισραηλινών στο πλοίο Mavi Marmara. Το τελευταίο μετέφερε ανθρωπιστική βοήθεια προς τη Λωρίδα της Γάζας και είχε ως στόχο να σπάσει το ναυτικό αποκλεισμό του Ισραήλ. Το ξέσπασμα, ωστόσο, αυτής της κρίσης ήταν απόρροια ενός περίπλοκου παρελθόντος, το οποίο χαρακτηριζόταν από μία επίμονη και ολοένα αυξανόμενη κριτική που ασκούνταν από την πλευρά της τουρκικής κυβέρνησης ενάντια στην αντίστοιχη ισραηλινή για τους χειρισμούς της τελευταίας στο παλαιστινιακό ζήτημα. Η επικριτική στάση της Τουρκίας εντάθηκε αμέσως μετά τη σκληρή επίθεση του Ισραήλ στη Λωρίδα της Γάζας το χειμώνα του 2008-2009. Τα συμπεράσματα της έκθεσης Palmer, η οποία συντάχθηκε έπειτα από εντολή του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ, προκειμένου να γεφυρωθεί το χάσμα ανάμεσα στις δύο πλευρές, ήλθε να περιπλέξει ακόμη περισσότερο τα πράγματα. Η Τουρκία απάντησε με μία σειρά αντιποίνων, που σκοπό είχαν να κρατήσουν το Ισραήλ υπόλογο για τα γεγονότα στο Mavi Marmara, αλλά και να αμφισβητήσουν τη νομιμότητα του ναυτικού αποκλεισμού.

Για να γίνει κατανοητή η τουρκική οπτική γωνία στην αλληλουχία των γεγονότων που οδήγησαν στη σημερινή αντιπαράθεση, θα πρέπει να εστιάσει κανείς σε μία σειρά από αλληλένδετους παράγοντες. Αυτοί έχουν να κάνουν με τους μετασχηματισμούς που προωθεί η τουρκική ελίτ στην εξωτερική της πολιτική και οι οποίοι αφορούν τόσο το Ισραήλ, όσο και την περιοχή της Μέσης Ανατολής γενικότερα.

Πρώτον, η Τουρκία επιδιώκει να εκμεταλλευτεί τις όποιες αλλαγές προκαλεί η μετατόπιση που φαίνεται να λαμβάνει χώρα στην περιφερειακή ισορροπία δυνάμεων. Δεύτερον, αντιλαμβάνεται τη μείωση της αμερικανικής επιρροής και της ικανότητας των ΗΠΑ να προβάλουν την ισχύ τους. Η υπόσχεση του Αμερικανού Προέδρου, Μπαράκ Ομπάμα, για μία νέα αμερικανική εξωτερική πολιτική στη Μέση Ανατολή αντιμετωπίζεται από τις επιμέρους περιφερειακές δυνάμεις ως μία ευκαιρία, για να καθορίσουν οι ίδιες την επιρροή τους στην περιοχή. Τρίτον, η Τουρκία λειτουργεί στηριζόμενη στην αξίωση ότι διαθέτει όχι μονάχα περισσότερο χώρο για ελιγμούς, αλλά και μεγαλύτερη ικανότητα ανάπτυξης αυτόνομων πολιτικών στην περιοχή. Τέταρτον, η αντίληψη της Τουρκίας σχετικά με τους κινδύνους εκ της Μέσης Ανατολής έχει αναθεωρηθεί στο πλαίσιο της πολιτικής «μηδενικών προβλημάτων με τους γείτονες» και ενθαρρύνει την οικονομική και πολιτική επαναπροσέγγιση με τις χώρες της περιοχής.

Ολα τα παραπάνω δημιουργούν την πεποίθηση στους Τούρκους λήπτες αποφάσεων ότι έχει αναδυθεί πλέον μία νέα Μέση Ανατολή που βασίζεται στις αρχές της δικαιοσύνης, της ισότητας και της ελευθερίας. Την ίδια στιγμή, το Ισραήλ θεωρείται πως στηρίζει την πολιτική του στην ισχύ, αντιπροσωπεύοντας έτσι το καθεστώς της παλαιάς Μέσης Ανατολής. Οι Τούρκοι ηγέτες βλέπουν τους εαυτούς τους επιφορτισμένους με το σχέδιο δημιουργίας μίας ειρηνικής και σταθερής περιφέρειας, που θα βασίζεται σε αρχές, όπως αυτή της συνεργατικής ασφάλειας, της οικονομικής αλληλεξάρτησης και των παγκόσμια αναγνωρισμένων ηθικών προτύπων. Σε αυτό το πλαίσιο, το Ισραήλ εξαιτίας της άδικης πολιτικής που ακολουθεί έναντι των Παλαιστινίων, της περιφρόνησης που δείχνει προς τις αποφάσεις του ΟΗΕ, της μη συμμόρφωσής του με το καθεστώς της μη διάδοσης των πυρηνικών και της προστασίας που φαίνεται να απολαμβάνει από τις ΗΠΑ, λογίζεται ως εμπόδιο των τουρκικών περιφερειακών φιλοδοξιών. Ανήμπορο να αντιληφθεί τη νέα πραγματικότητα και σύμφωνα πάντα με την αντίληψη της Τουρκίας, το Ισραήλ απομονώνεται ολοένα και περισσότερο στην περιοχή, ενώ παράλληλα εμφανίζεται και ως πηγή περιφερειακής αποσταθεροποίησης.

Σε μία προσπάθεια να διορθώσει ορισμένα από τα κακώς κείμενα που προκάλεσε το Ισραήλ και όντας βέβαιη πως το τελευταίο δεν μπορεί πλέον να ακολουθήσει μία πολιτική του τύπου “business as usual” στη νέα Μέση Ανατολή, η Τουρκία φαίνεται να επιδιώκει την υιοθέτηση μιας πολιτικής που θα στηρίζεται στην έννοια του δικαίου. Το Ισραήλ δείχνει απρόθυμο να υποχωρήσει απέναντι στη νέα δυναμική στάση της Τουρκίας, κάτι που -όπως είναι λογικό- οδηγεί στην όξυνση της αντιπαράθεσης. Ετσι, οι κοινές αντιλήψεις και οι κοινές στρατηγικές που χαρακτήριζαν την τουρκοϊσραηλινή συνεργασία της δεκαετίας του ’90, έχουν πλέον αντικατασταθεί από μία συγκρουσιακή και ανταγωνιστική δυναμική. Αυτή η εξέλιξη ήταν που κατείχε πρωταγωνιστικό ρόλο στην ανάδυση των διαδοχικών κρίσεων των τελευταίων χρόνων, και ιδιαίτερα αυτών που προέκυψαν μετά το 2008. Εχοντας στο νου όλα τα γεγονότα που έχουν συμβεί ανάμεσα στις δύο χώρες, γίνεται εύκολα αντιληπτό πως δεν είναι ιδιαίτερα εύκολο να γυρίσουν στην πρότερη κατάσταση και να διασώσουν τη σχέση τους. Για να γίνει αυτό, χρειάζεται να λάβουν χώρα και από τις δύο πλευρές σημαντικές αλλαγές στις στρατηγικές τους βλέψεις. Η Τουρκία περιμένει το Ισραήλ να αλλάξει δραματικά, κάτι που δεν φαντάζει ιδιαίτερα πιθανό, τουλάχιστον στο άμεσο μέλλον.